عباس اقبال آشتيانى
486
تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )
تاريخ جهانگشاى جوينى چنان كه خود مؤلف آن را تقسيم كرده است در سه جلد است : جلد اول تاريخ شروع كار چنگيز خان و ياساهاى چنگيزى و تاريخ قوم اويغور و فتوحات چنگيز در ماوراءالنهر و خراسان و انقراض خوارزمشاهيان و سلطنت اوگتاى و گيوك و احوال جوجى و جغتاى ، جلد دوم در تاريخ سلاطين خوارزمشاهى و قراختائيان و حكّام مغولى ايران ، جلد سوم در تاريخ منگو قاآن و تفصيل اردوكشى هولاگو به ايران و شرح تاريخ اسماعيليه تا سال 655 كه بيشتر اين قسمت اخير مقتبس از كتاب سرگذشت سيّدناست و شرحى كه در باب فتح بغداد منسوب به خواجه نصير الدّين طوسى است غالبا بعنوان ذيل اين جلد سوم به آخر نسخههاى تاريخ جهانگشا الحاق شده است . تاريخ جهانگشاى جوينى يكى از دو سه كتاب تاريخ فارسى است كه علاوه بر انشاء بليغ و استحكام عبارت مؤلف آن در جمعآورى هرگونه اطلاعات نفيس غالب ايام عمر خويش را صرف كرده و چنان در اين كار دقت به خرج داده كه قسمت عمدهء معلوماتى كه جوينى در تاريخ جهانگشا آورده در هيچ كتاب ديگر بدست نمىآيد از قبيل تاريخ قوم اويغور و قراختائيان و خوارزمشاهيان و فتوحات چنگيز كه بدون استثنا عموم مورخينى كه بعد از جوينى تاريخ اين وقايع را در مؤلفات خود آوردهاند يا بتصريح و يا بدون تصريح آنها را از تاريخ جهانگشاى جوينى برداشتهاند . فضل جوينى بر مورخين ديگر تاريخ مغول كه بعد از او وقايع مربوط به اين قوم و ايلخانان را موضوع تأليف قرار دادهاند در اين است كه جوينى در عصرى مىزيسته است كه هنوز ممالك چنگيزى بين اولوس اربعه تقسيم نشده بوده و به همين جهت جوينى تاريخ عموم ممالكى را كه تحت امر مغول قرار داشته در كتاب خود ذكر كرده است در صورتى كه مورخين بعد از او مثل وصاف و خواجه رشيد الدّين فضل اللّه بيشتر توجه خويش را بذكر وقايع ممالك تحت حكومت ايلخانان و گاهى هم چين معطوف داشته و كمتر از ممالك ديگر گفتگو كردهاند . شهاب الدين عبد الله وصاف الحضرة ( نيمهء اول قرن هشتم ) - بعد از تاريخ جهانگشاى جوينى زمانا قديمترين منابع تاريخ مغول و يكى از مهمترين آنها كتاب